Định nghĩa

1. Danh từ:
   • Cảnh tượng, hình ảnh ẩn dụ về một nơi tiên cảnh đã bị đóng kín, không thể tìm lại lối vào: Cụm từ này mô tả một động tiên hay nguồn suối thần tiên đã bị khóa chặt, niêm phong, biểu tượng cho một cơ hội, một thế giới đẹp đẽ hoặc một mối lương duyên đã qua đi và không bao giờ có thể trở lại được nữa.

Ví dụ sử dụng

• Danh từ:
  • Câu chuyện tình của họ tựa như "động khóa nguồn phong", một khi đã lỡ làng thì chẳng thể nào tìm lại. (Mối tình của họ giống như cảnh động tiên đã đóng, một khi đã mất đi thì không thể nào tìm lại được.)
  • Giấc mơ thuở thanh xuân ấy giờ đã thành "động khóa nguồn phong" trong ký ức của ông. (Giấc mơ thời thanh xuân ấy giờ đã trở thành hình ảnh nguồn suối bị niêm phong trong ký ức của ông.)

Các cách sử dụng nâng cao

• Dùng như một hình ảnh ẩn dụ (metaphor) trong văn chương: Cụm từ này thường được dùng trong thơ ca, văn học cổ điển để ví von về những điều tốt đẹp, những cơ hội vàng son đã mất đi vĩnh viễn, không cách nào vãn hồi.
  • Mối tình đầu như động khóa nguồn phong, chỉ còn lại trong hoài niệm. (Mối tình đầu như cảnh động tiên đã đóng, chỉ còn lại trong nỗi nhớ.)

Biến thể và từ gần giống

• Động tiên: Động của tiên, nơi tiên ở.
• Nguồn đào: Suối hoa đào, chỉ nơi tiên cảnh.
• Bí lối: Lối đi bị che kín, không tìm thấy.
• Niêm phong: Đóng kín và dán tem hoặc dấu lại.

Từ đồng nghĩa

• Cơ hội một đi không trở lại: Chỉ cơ hội đã mất đi vĩnh viễn.
• Mối duyên đã đoạn: Mối lương duyên đã chấm dứt, không nối lại được.
• Quá vãng bất phản: Quá khứ đã qua không trở lại (cách nói Hán Việt).

Giải thích nguồn gốc và ngữ cảnh

• Điển tích văn học: Cụm từ này bắt nguồn từ các điển tích Trung Hoa được nhắc đến trong văn học Việt Nam cổ, như truyện Lưu Thần, Nguyễn Triệu lạc vào Thiên Thai (đời Hán) và truyện Ngư phủ lạc vào Đào Nguyên (đời Tấn). Trong các truyện này, nhân vật chính tình cờ lạc vào một động tiên hoặc nguồn suối thần tiên (như Đào Nguyên), sống những ngày hạnh phúc. Khi họ trở về nhân gian và sau đó muốn quay lại, thì lối vào động tiên hay nguồn suối ấy đã bị đóng kín, niêm phong, không thể tìm thấy nữa.
• Ngữ cảnh trong "Hoa Tiên": Trong tác phẩm "Hoa Tiên", cụm từ "sinh rằng động khóa nguồn phong" được dùng để than thở về một mối tình đẹp nhưng đã tan vỡ, giống như cảnh tiên đã khóa kín, ám chỉ sự tuyệt vọng, không còn lối về.

1. Bí lối, cửa động tiên khóa chặt như khi Lưu Trần, Nguyễn Triệu trở lại thì động đã lấp mất lối cũ. Nguồn Đào niêm phong như khi người ngư phủ đời Tấn tìm đến thì không nhận được lối vào
2. Xem Thiên Thai
3. Hoa Tiên: Sinh rằng động khóa nguồn phong