đẳng lập
Định nghĩa
- Tính từ:
- (Ngôn ngữ học) Chỉ mối quan hệ giữa các yếu tố trong một cấu trúc ngôn ngữ có vị trí ngang hàng, bình đẳng về chức năng và ý nghĩa, không có yếu tố nào phụ thuộc vào yếu tố nào. Thuật ngữ này thường dùng để phân loại từ ghép hoặc phân tích cú pháp.
- Có vị trí, địa vị, quyền lợi ngang nhau, không phân biệt cao thấp. (Nghĩa mở rộng, ít dùng hơn).
Ví dụ sử dụng
- Tính từ (Ngôn ngữ học):
- "Nhà cửa" là một từ ghép đẳng lập vì "nhà" và "cửa" có quan hệ ngang hàng.
- Trong câu "Tôi và anh ấy đều đi học", liên từ "và" nối hai chủ ngữ có quan hệ đẳng lập.
- Các vế câu trong câu ghép đẳng lập được nối với nhau bằng các quan hệ từ chỉ quan hệ ngang hàng.
Các cách sử dụng nâng cao
- "Quan hệ đẳng lập": Mối quan hệ giữa các thành phần có địa vị, giá trị tương đương, không có sự phụ thuộc.
- Hai công ty hợp tác trên cơ sở quan hệ đẳng lập, cùng có lợi.
- "Câu ghép đẳng lập": Câu ghép trong đó các vế câu có quan hệ ngang hàng, độc lập về ý nghĩa và cấu trúc, thường được nối bằng các từ như
- Ví dụ về câu ghép đẳng lập: "Trời mưa to và đường rất trơn."
Biến thể và từ liên quan
- Từ ghép đẳng lập (Danh từ): Loại từ ghép được tạo thành từ hai hoặc nhiều từ có quan hệ bình đẳng về nghĩa, cùng chỉ một loại sự vật, hiện tượng.
- Ví dụ: quần áo, sách vở, trai gái, ăn uống.
- Đẳng (Tính từ): Ngang bằng, cùng hàng.
- Ví dụ: đẳng cấp, đẳng thức.
- Lập (Động từ): Đứng, thành lập, thiết lập.
- Ví dụ: độc lập, thành lập, lập trường.
Từ đồng nghĩa
- Ngang hàng: Cùng một hàng, một cấp, không hơn kém.
- Song song: Cùng tồn tại, phát triển theo một hướng tương tự mà không giao nhau hoặc phụ thuộc.
- Bình đẳng: Có quyền lợi, địa vị như nhau.
Từ trái nghĩa
- Chính phụ: (Trong ngôn ngữ học) Chỉ mối quan hệ trong đó có một thành phần chính và một thành phần phụ bổ nghĩa cho nó.
- Phụ thuộc: Phải dựa vào cái khác, không độc lập.
- Bất bình đẳng: Không ngang bằng về địa vị, quyền lợi.
Lưu ý sử dụng
- Thuật ngữ "đẳng lập" chủ yếu được sử dụng trong phạm vi ngôn ngữ học và văn phong học thuật. Trong giao tiếp hàng ngày, để diễn đạt ý "ngang hàng, bình đẳng", người ta thường dùng các từ như "ngang hàng", "bình đẳng" hoặc "song song" thay thế.
- Khi phân tích câu, cần phân biệt rõ "câu ghép đẳng lập" (các vế độc lập) với "câu ghép chính phụ" (có vế chính và vế phụ).
