Định nghĩa

1. Thành ngữ:
   • Tài năng và vận mệnh ghét bỏ nhau: Thành ngữ này diễn tả một quan niệm dân gian cho rằng những người có tài năng xuất chúng thường phải chịu một số phận long đong, lận đận, không được may mắn. "Tài" và "mệnh" dường như đối nghịch, không thể cùng tồn tại một cách viên mãn trong một con người.

Ví dụ sử dụng

• Thành ngữ:
  • Nhìn cuộc đời đầy thăng trầm của thiên tài âm nhạc ấy, người ta lại càng tin vào câu "tài mệnh ghét nhau". (Nhìn cuộc đời đầy thăng trầm của thiên tài âm nhạc ấy, người ta lại càng tin vào câu "tài mệnh ghét nhau".)
  • Ông ấy thông minh, tài giỏi là thế nhưng công việc lúc nào cũng gặp trắc trở, đúng là "tài mệnh ghét nhau". (Ông ấy thông minh, tài giỏi là thế nhưng công việc lúc nào cũng gặp trắc trở, đúng là "tài mệnh ghét nhau".)

Các cách sử dụng nâng cao

• Dùng như một lời than thở, cảm thán: Thành ngữ này thường được dùng để bày tỏ sự thương cảm, tiếc nuối trước số phận bất hạnh của một người tài hoa.

  • "Tài mệnh ghét nhau" - câu nói ấy dường như được viết ra cho số phận của nhà thơ tài hoa đó. ("Tài mệnh ghét nhau" - câu nói ấy dường như được viết ra cho số phận của nhà thơ tài hoa đó.)

• Dùng để giải thích một nghịch lý: Khi thấy một người giỏi giang nhưng không thành công, người ta dùng thành ngữ này như một lời giải thích theo quan niệm xưa.

  • Có lẽ vì "tài mệnh ghét nhau" nên anh ta mãi không thể thăng tiến. (Có lẽ vì "tài mệnh ghét nhau" nên anh ta mãi không thể thăng tiến.)

Biến thể và từ gần giống

• Tài hoa bạc mệnh: Cụm từ này có nghĩa tương tự, nhấn mạnh việc người tài hoa thường có số phận ngắn ngủi, mong manh.

  • Người ta thường nói các nghệ sĩ lớn là những mẫu người "tài hoa bạc mệnh". (Người ta thường nói các nghệ sĩ lớn là những mẫu người "tài hoa bạc mệnh".)

• Hồng nhan bạc phận: Thành ngữ này thường dành riêng cho phụ nữ, chỉ những người phụ nữ đẹp nhưng số phận lại đau khổ, trái ngược với vẻ bề ngoài. Nó chia sẻ cấu trúc nghịch lý tương tự "tài mệnh ghét nhau".

  • Câu chuyện về nàng Kiều là minh chứng rõ nhất cho "hồng nhan bạc phận". (Câu chuyện về nàng Kiều là minh chứng rõ nhất cho "hồng nhan bạc phận".)

Từ đồng nghĩa

• Tài cao phận thấp: Tài năng cao nhưng địa vị, phận số lại thấp kém.
• Tài tử đa cùng: Người tài hoa thường lắm nỗi khốn cùng. (Đây là một câu thành ngữ Hán Việt khác có ý nghĩa tương tự).

Thành ngữ liên quan

• Chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau: Đây chính là câu thơ trong truyện Kiều của Nguyễn Du, là nguồn gốc văn chương phổ biến nhất của quan niệm "tài mệnh ghét nhau" trong văn hóa Việt.

  • Ngay từ đầu truyện, cụ Nguyễn Du đã viết: "Chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau". (Ngay từ đầu truyện, cụ Nguyễn Du đã viết: "Chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau".)

• Cổ lai tài mệnh lưỡng tương phương: Câu thơ chữ Hán của Lý Thường Ẩn, nghĩa là "Xưa nay tài và mệnh vốn ghét nhau", là một điển tích nguồn gốc xa xưa hơn của thành ngữ này.

  • Quan niệm "tài mệnh ghét nhau" đã có từ lâu, được thể hiện qua câu thơ "Cổ lai tài mệnh lưỡng tương phương". (Quan niệm "tài mệnh ghét nhau" đã có từ lâu, được thể hiện qua câu thơ "Cổ lai tài mệnh lưỡng tương phương".)

1. Nói việc người có tài, vận mệnh thường long đong
2. Thơ Lý Thường ẩn: Cổ lai tài mệnh lưỡng tương phương
3. Kiều: Chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau