Định nghĩa

1. Thành ngữ:
   • Người tài hoa, phẩm chất cao quý bị vùi dập, chôn vùi trong hoàn cảnh khốn khổ, ô trọc: Thành ngữ này dùng hình ảnh ẩn dụ "ngọc trắng" bị "cát lầm" để diễn tả việc một người có tài năng, đức hạnh hoặc vẻ đẹp thanh cao lại phải chịu cảnh sống lầm than, bị vùi dập trong môi trường tăm tối, đau khổ, không xứng với giá trị thật của họ.

Ví dụ sử dụng

• Thành ngữ:
  • Cuộc đời nàng Kiều quả thật là một cảnh "cát lầm ngọc trắng", tài sắc vẹn toàn mà phải trải qua mười lăm năm lưu lạc, đoạn trường.
  • Nhìn thân phận của người nghệ sĩ tài hoa ấy trong cảnh cơ hàn, ai cũng thương cảm cho cảnh "cát lầm ngọc trắng".

Các cách sử dụng nâng cao

• Thành ngữ này thường được dùng trong văn chương, đặc biệt là khi bàn về số phận bi kịch, hoặc trong lời than thở, ai oán về thân phận con người.
  • Biết bao nhiêu người tài trong lịch sử đã rơi vào cảnh "cát lầm ngọc trắng" vì thời thế không cho phép.
• Có thể dùng để nhấn mạnh sự tương phản, đối lập gay gắt giữa phẩm giá cao quý và hoàn cảnh tủi nhục.
  • Giữa chốn bụi trần ô trọc ấy, nàng như viên "ngọc trắng" bị "cát lầm" vùi dập.

Biến thể và từ gần giống

• Ngọc nát còn hơn ngói lành: Thành ngữ thể hiện quan niệm về việc giữ gìn phẩm giá, dù có tan vỡ trong cao quý còn hơn sống sót trong sự tầm thường. Tuy có điểm chung là nói về giá trị của "ngọc" (phẩm giá), nhưng ý nghĩa và ngữ cảnh sử dụng khác với "cát lầm ngọc trắng".
• Hoa tàn nhụy rữa / Hoa rơi lá rụng: Các thành ngữ chỉ sự tàn phai, suy vong của cái đẹp, nhưng không nhất thiết nhấn mạnh đến sự đối lập giữa phẩm chất và hoàn cảnh như "cát lầm ngọc trắng".

Từ đồng nghĩa

• Tài hoa bạc mệnh: Tài năng và số phận đau khổ (thường dùng cho người nghệ sĩ, văn nhân).
• Hồng nhan bạc phận: Sắc đẹp và số phận long đong (thường dùng cho phụ nữ).

Giải thích thành ngữ

• Cấu trúc và nguồn gốc: Thành ngữ có cấu trúc song đối "cát lầm" / "ngọc trắng", tạo nên sự đối lập mạnh mẽ giữa thứ thô ráp, ô trọc ("cát lầm") và thứ trong sáng, quý giá ("ngọc trắng"). Thành ngữ này được biết đến nhiều qua hình ảnh Thúy Kiều trong "Truyện Kiều" của Nguyễn Du.
• Hàm ý: Ngoài nghĩa đen chỉ số phận, thành ngữ còn mang hàm ý phê phán xã hội, thời thế đã làm mai một, vùi dập nhân tài, hoặc thể hiện sự xót xa, tiếc nuối cho một giá trị bị hủy hoại.

1. ý nói Kiều như "ngọc trắng" mà bị cát vùi dập