thượng quốc

Định nghĩa

Danh từ:
- Từ ngữ mà giai cấp thống trị ở một nước phụ thuộc dùng để gọi nước đô hộ mình, thể hiện thái độ tôn kính, phục tùng. Thuật ngữ này phản ánh quan hệ bất bình đẳng trong lịch sử, nơi một quốc gia bị khống chế phải xưng hô với nước thống trị mình bằng danh xưng tôn kính này.

Ví dụ sử dụng

Danh từ:
- Trong các văn bản ngoại giao thời phong kiến, triều đình phong kiến Việt Nam có thời kỳ phải gọi Trung Quốc là "thượng quốc". (Trong các văn bản ngoại giao thời phong kiến, triều đình phong kiến Việt Nam có thời kỳ phải gọi Trung Quốc là "nước trên".)
- Danh xưng "thượng quốc" thể hiện mối quan hệ chư hầu - thiên tử. (Danh xưng "nước trên" thể hiện mối quan hệ chư hầu - thiên tử.)

Các cách sử dụng nâng cao

Sử dụng trong ngữ cảnh lịch sử: Từ này chủ yếu được dùng khi phân tích, mô tả các quan hệ ngoại giao hoặc chính trị trong lịch sử, đặc biệt là thời kỳ phong kiến ở Đông Á.
- Việc sử dụng từ "thượng quốc" trong thư tịch cổ cho thấy một giai đoạn ngoại giao đặc thù.
Sử dụng với ý nghĩa ẩn dụ (hiếm): Đôi khi có thể dùng một cách ẩn dụ để chỉ một thế lực chi phối hoàn toàn trong một lĩnh vực nào đó.
- Trong làng công nghệ, hãng đó một thời được coi như "thượng quốc". (Cách dùng này không phổ biến và mang tính ví von.)

Biến thể và từ gần giống

Thiên triều (danh từ): Một danh xưng khác có ý nghĩa tương tự, dùng để gọi triều đình của nước đô hộ hoặc nước lớn có ảnh hưởng, xuất phát từ quan niệm "trung tâm của thiên hạ".
Mẫu quốc (danh từ): Thường dùng để chỉ quốc gia thực dân đối với thuộc địa của mình (ví dụ: Pháp là mẫu quốc của Đông Dương), khác với "thượng quốc" thường gắn với quan hệ chư hầu phong kiến.
Nước chủ (danh từ): Cách gọi chung hơn, chỉ nước có quyền lực chi phối.

Từ đồng nghĩa

Nước trên: Cách gọi trực dịch và dễ hiểu hơn cho "thượng quốc".
Nước lớn: Nhấn mạnh vào vị thế, quy mô và sức mạnh, nhưng không nhất thiết hàm ý quan hệ đô hộ/phụ thuộc rõ ràng như "thượng quốc".

Từ trái nghĩa

Chư hầu (danh từ): Nước phụ thuộc, nước dưới.
Nước phiên thuộc (danh từ): Nước lệ thuộc.
Tiểu quốc (danh từ): Nước nhỏ, thường dùng trong các văn cảnh lịch sử hoặc văn chương.

Lưu ý sử dụng

Từ cổ, mang tính lịch sử: "Thượng quốc" là một thuật ngữ mang đậm dấu ấn lịch sử và chính trị của thời kỳ phong kiến. Ngày nay, từ này hầu như không được dùng trong các văn bản ngoại giao hay giao tiếp hiện đại, mà chỉ xuất hiện trong sách sử, nghiên cứu học thuật hoặc các tác phẩm văn học, điện ảnh lấy bối cảnh lịch sử.
Sắc thái ý nghĩa: Từ này mang sắc thái trang trọng, cổ kính và thường gợi lên cảm giác về sự bất bình đẳng, ép buộc trong quan hệ quốc tế thời xưa.