Định nghĩa

1. Động từ:

   • Phân tích một chữ (đặc biệt là chữ Hán) thành các bộ phận cấu thành: Hành động tách một chữ ra thành các yếu tố nhỏ hơn như bộ thủ, hình vẽ hoặc thành phần, thường để tìm hiểu nguồn gốc hoặc ý nghĩa ban đầu của nó.
   • Bói toán dựa trên việc phân tích chữ: Một thuật bói toán cổ, dựa vào việc phân tích các thành phần của chữ để suy đoán điềm lành dữ.

2. Danh từ:

   • Phương pháp phân tích chữ: Cách thức hoặc kỹ thuật phân tích chữ bằng việc chia tách và giải thích ý nghĩa của các bộ phận cấu tạo nên nó.

Ví dụ sử dụng

• Động từ:

  • Nhà nghiên cứu đang chiết tự chữ "安" (an) thành bộ "宀" (miên - mái nhà) và chữ "女" (nữ - người phụ nữ) để giải thích nghĩa "yên ổn trong nhà".
  • Theo lối bói chữ xưa, người ta có thể chiết tự tên một người để đoán vận mệnh.

• Danh từ:

  • Việc giải thích từ "chính trực" bằng cách chiết tự chữ "正" (chính) và chữ "直" (trực) là một ví dụ về phương pháp chiết tự.
  • Cần thận trọng khi dùng chiết tự để suy luận nghĩa của từ hiện đại.

Các cách sử dụng nâng cao

• "phép chiết tự": chỉ phương pháp, kỹ thuật chiết tự một cách có hệ thống.
  • "Phép chiết tự" thường được áp dụng trong nghiên cứu Hán Nôm.
• "lối giải thích chiết tự": cách giải thích ý nghĩa dựa trên việc phân tích cấu trúc chữ.
  • "Lối giải thích chiết tự" đôi khi mang tính gượng ép và không chính xác về mặt ngữ nguyên học.

Biến thể và từ liên quan

• Giải tự: Từ đồng nghĩa, cũng có nghĩa là phân tích chữ. (Từ Hán Việt: 解字)
• Phân tích hình - thanh - nghĩa: Một cách tiếp cận phân tích chữ Hán toàn diện hơn, xem xét cả hình dạng, âm đọc và nghĩa của chữ.

Từ đồng nghĩa

• Giải tự: phân tích, cắt nghĩa chữ.
• Phân tích chữ: (cách nói thuần Việt) hành động chia tách và xem xét các phần của chữ.

Lưu ý về cách dùng

• Chiết tự chủ yếu được dùng trong phạm vi nghiên cứu chữ Hán, chữ Nôm hoặc trong các trò chơi chữ, bói toán. Việc dùng chiết tự để giải thích nghĩa từ thuần Việt thường không chính xác và dễ mắc sai lầm vì từ thuần Việt không được cấu tạo theo nguyên tắc này.
• Cần phân biệt với từ nguyên học (etymology) - ngành khoa học nghiên cứu nguồn gốc và lịch sử phát triển của từ, có cơ sở khoa học chặt chẽ hơn so với chiết tự mang tính chất suy đoán hoặc quy ước trong một phạm vi nhất định.

1. đg. 1 Phân tích chữ (nói về chữ Hán) ra từng yếu tố, căn cứ vào nghĩa của các yếu tố mà đoán việc lành dữ, theo một thuật bói toán ngày xưa. 2 Dựa theo nghĩa của các yếu tố cấu thành mà xác định nghĩa của cả chữ hoặc của cả từ. Giải thích nghĩa từ theo lối chiết tự thì khó tránh khỏi sai lầm.