Định nghĩa

1. Phó từ (Từ cổ, văn chương):
   • Không thể nào, đâu có thể, lẽ nào có thể: Dùng để diễn tả một điều gì đó là không thể xảy ra, trái với lẽ thường hoặc hoàn cảnh hiện tại. Từ này thường xuất hiện trong thơ ca, văn học cổ điển Việt Nam để bày tỏ sự bất khả, ngờ vực hoặc cảm xúc tiếc nuối.

Ví dụ sử dụng

• Phó từ:
  • "Chim lồng khôn lẽ cất mình bay cao." (Truyện Kiều - Nguyễn Du) (Chim trong lồng không thể nào cất cánh bay cao được.)
  • Cảnh ngộ ấy, khôn lẽ mong đợi điều tốt đẹp hơn. (Trong hoàn cảnh ấy, đâu có thể mong đợi điều gì tốt đẹp hơn.)
  • Tình nghĩa đã phai, khôn lẽ trở lại như xưa. (Tình nghĩa đã phai nhạt, không thể nào trở lại được như trước.)

Các cách sử dụng nâng cao

• Trong cấu trúc phủ định hoặc câu hỏi tu từ: "Khôn lẽ" thường được dùng để nhấn mạnh sự bất khả thi, tạo nên sắc thái bi quan, hoài nghi hoặc than vãn.
  • Khôn lẽ số phận đã an bài, ta không thể thay đổi? (Lẽ nào số phận đã an bài, ta không thể thay đổi?)
  • Khôn lẽ hết cách rồi sao? (Không lẽ đã hết cách rồi ư?)

Biến thể và từ gần giống

• Khôn (từ cổ): Thường dùng trong các kết hợp từ cổ với nghĩa "khó", "không thể dễ dàng". Ví dụ: khôn ngoan, khôn khéo.
• Lẽ: Lý do, nguyên do, đạo lý. Ví dụ: hợp lẽ, vô lẽ.
• Lẽ nào: Cụm từ hiện đại hơn, cùng nghĩa nghi vấn, diễn tả sự khó tin hoặc không thể. Ví dụ:

Từ đồng nghĩa

• Lẽ nào: (Dùng trong câu hỏi tu từ) Há lại có thể, không lẽ.
• Đâu có thể: Làm sao có thể được.
• Không thể nào: Cách nói hiện đại, trực tiếp hơn.
• Há: (Từ cổ) Lẽ nào, nào phải.

Từ trái nghĩa

• Hẳn là: Chắc chắn là.
• Ắt hẳn: Nhất định sẽ.
• Dễ gì: (Dùng trong câu phủ định) Không dễ gì, nhưng hàm ý vẫn có khả năng.

Lưu ý sử dụng

• Phong cách: "Khôn lẽ" là từ cổ, mang sắc thái văn chương, trữ tình. Nó ít được dùng trong giao tiếp hàng ngày hiện đại. Trong văn nói hiện đại, người ta thường dùng "lẽ nào", "không lẽ", hoặc "làm sao có thể" thay thế.
• Cấu trúc: Thường đứng ở đầu câu hoặc đầu vế câu để bổ nghĩa cho cả mệnh đề theo sau, diễn tả sự phủ định về khả năng.

1. Không thể được: Chim lồng khôn lẽ cất mình bay cao (K).