Định nghĩa

1. Danh từ:
   • Ngôi nhà có mái được lợp bằng cỏ tranh hoặc rạ: "nhà tranh" chỉ một kiến trúc nhà ở đơn sơ, thường thấy ở vùng nông thôn Việt Nam ngày xưa, với vật liệu lợp mái chính là tranh (một loại cỏ) hoặc rạ (thân cây lúa sau khi gặt).

Ví dụ sử dụng

• Danh từ:
  • Ông bà tôi ngày trước sống trong một căn nhà tranh vách đất. (Ông bà tôi ngày trước sống trong một căn nhà mái tranh với tường làm bằng đất.)
  • Làng quê yên bình với những mái nhà tranh thấp thoáng sau lũy tre. (Làng quê yên bình với những mái nhà lợp tranh lấp ló sau hàng tre.)

Các cách sử dụng nâng cao

• "nhà tranh vách đất": cụm từ cố định mô tả kiểu nhà truyền thống rất đơn sơ, mái lợp tranh và tường được trát bằng đất.

  • Cuộc sống nhà tranh vách đất nay đã trở thành ký ức. (Cuộc sống trong những ngôi nhà mái tranh tường đất giờ đã trở thành ký ức.)

• Dùng trong văn học, thơ ca để gợi hình ảnh làng quê thanh bình, giản dị hoặc cuộc sống nghèo khó ngày xưa.

  • Thơ ca thường lấy hình ảnh mái nhà tranh để nói về sự mộc mạc, bình yên. (Thơ ca thường sử dụng hình ảnh mái nhà tranh để nói về sự chất phác, yên tĩnh.)

Biến thể và từ gần giống

• Nhà lá (danh từ): thường dùng để chỉ nhà có mái lợp bằng lá cây (như lá dừa, lá cọ), có thể dùng thay thế trong một số ngữ cảnh, mặc dù vật liệu hơi khác.
• Nhà ngói (danh từ): nhà có mái lợp ngói, trái nghĩa với "nhà tranh" về độ bền vững và thường thể hiện sự khá giả hơn.
• Túp lều tranh (danh từ): cụm từ chỉ một căn nhà tranh nhỏ, đơn sơ, thường có quy mô rất khiêm tốn.

Từ đồng nghĩa

• Chòi tranh: túp lều nhỏ lợp bằng tranh.
• Túp lều: căn nhà tạm bợ, nhỏ; có thể không nhất thiết lợp tranh nhưng thường được hiểu là đơn sơ.

Thành ngữ liên quan

• "Nhà tranh vách đất": như đã nêu ở trên, đây là một thành ngữ/cụm từ cố định mô tả chính xác loại hình kiến trúc dân gian phổ biến trong lịch sử.
• "Mái tranh nghèo": cụm từ thường dùng trong văn chương để hình tượng hóa cho sự nghèo khó, thiếu thốn về vật chất nhưng đôi khi cũng gợi lên vẻ đẹp giản dị.
  • Anh ấy xuất thân từ một mái tranh nghèo. (Anh ấy có xuất thân từ một gia đình nghèo khó, sống trong nhà tranh.)

1. Nhà lợp cỏ tranh hoặc lợp rạ.