đụp
Định nghĩa
Tính từ:
- Được vá nhiều lần, vá chồng vá: Dùng để miêu tả quần áo, vải vóc bị rách nhiều chỗ và đã được vá đi vá lại nhiều lần, đến mức các miếng vá chồng lên nhau.
- Trơ trẽn, mặt dày (khẩu ngữ): Dùng để chỉ người có thái độ vô liêm sỉ, không biết xấu hổ, không còn biết giữ thể diện.
Danh từ (cũ, ít dùng):
- Người đỗ Tú tài nhiều lần nhưng không thể lên cao hơn: Trong hệ thống khoa cử phong kiến ngày xưa, chỉ người đi thi và đỗ bậc Tú tài (cử nhân) nhiều lần nhưng không thể thi đỗ lên các bậc cao hơn (như Tiến sĩ).
Ví dụ sử dụng
Tính từ:
- Chiếc áo bà ba ấy đã cũ và đụp hết cả lại. (Chiếc áo bà ba ấy đã cũ và được vá chồng vá đụp hết cả rồi.)
- Nó nói dối mà mặt mày cứ tỉnh bơ, đụp thật! (Nó nói dối mà mặt mày cứ tỉnh bơ, trơ trẽn thật!)
Danh từ (cũ):
- Cụ đồ Nho ấy là một ông đụp, thi mãi chỉ đỗ Tú tài. (Cụ đồ Nho ấy là một ông đỗ Tú tài nhiều lần, thi mãi chỉ đỗ được bậc ấy.)
Các cách sử dụng nâng cao
"mặt đụp": một cụm từ khẩu ngữ mạnh mẽ để chê bai, mắng nhiếc người có bộ mặt trơ tráo, không biết xấu hổ.
- Cái thằng mặt đụp! Lấy đồ của người ta mà còn cãi. (Cái thằng mặt dày! Lấy đồ của người ta mà còn cãi.)
"áo đụp": chỉ cái áo được vá víu nhiều chỗ, thường là áo bà ba hoặc áo nâu của người lao động nghèo ngày xưa.
- Bà cụ mặc chiếc áo đụp đi chợ. (Bà cụ mặc chiếc áo vá chằng vá đụp đi chợ.)
Biến thể và từ liên quan
Vá đụp (động từ): hành động vá đi vá lại nhiều lần trên cùng một chỗ rách hoặc trên một tấm vải cũ.
- Tấm chăn cũ rách, bà phải vá đụp mấy lượt. (Tấm chăn cũ rách, bà phải vá đi vá lại mấy lượt.)
Trơ trẽn (tính từ): từ đồng nghĩa với nghĩa "mặt dày" của "đụp", chỉ sự vô liêm sỉ.
- Chắp vá (động từ/tính từ): có nghĩa gần với "vá đụp", chỉ việc ghép nối các mảnh rời rạc, tạm bợ.
Từ đồng nghĩa & gần nghĩa
- Vá víu: (động từ/tính từ) chỉ việc sửa chữa tạm thời, chắp nối cho lành.
- Trơ tráo: (tính từ) đồng nghĩa với nghĩa "mặt dày", chỉ sự vô liêm sỉ một cách lộ liễu.
- Cựu tú tài (danh từ, cũ): từ chỉ chung những người đỗ tú tài thời xưa, có thể bao hàm cả những ông "đụp".
Lưu ý sử dụng
- Từ "đụp" mang sắc thái khẩu ngữ, dân dã. Khi dùng với nghĩa "trơ trẽn", nó có tính chất chê bai, mắng nhiếc mạnh, nên thận trọng khi sử dụng.
- Nghĩa danh từ chỉ "người đỗ tú tài nhiều lần" ngày nay hầu như không còn được dùng, chỉ xuất hiện trong văn chương hoặc khi nói về thời phong kiến.