Định nghĩa

1. Danh từ:

   • Lẽ phải, điều đúng đắn, hợp với đạo lý: "lí" chỉ những nguyên tắc, quy tắc được xã hội công nhận là đúng, hoặc căn cứ để xét đoán đúng sai.
   • Ngành khoa học nghiên cứu về các quy luật của tự nhiên (nói tắt của "vật lí"): "lí" dùng để chỉ môn vật lí học.
   • Bài hát dân gian ngắn, có giai điệu vui tươi (trong âm nhạc truyền thống Việt Nam): "lí" là một thể loại nhạc dân ca phổ biến.
   • Cây có hoa thơm (nói tắt của "thiên lí"): "lí" chỉ loài cây leo có hương thơm dịu.
   • Chức vụ đứng đầu một làng xã thời phong kiến (nói tắt của "lí trưởng"): "lí" là người quản lý hành chính cấp làng.

2. Tính từ:

   • Hợp lẽ, có căn cứ: "lí" dùng để mô tả điều gì đó đúng đắn, có lý do xác đáng.

Ví dụ sử dụng

• Danh từ (lẽ phải):

  • Anh ấy nói rất có lí. (Anh ấy trình bày điều đúng đắn, hợp lý.)
  • Chúng ta phải theo lí mà làm. (Chúng ta cần hành động dựa trên lẽ phải.)

• Danh từ (vật lí):

  • Môn lí là môn học yêu thích của tôi. (Môn vật lí học được tôi ưa thích.)
  • Cô ấy dạy lí ở trường đại học. (Cô ấy giảng dạy vật lí tại trường đại học.)

• Danh từ (bài hát dân gian):

  • Lí ngựa ô là một làn điệu dân ca nổi tiếng. (Bài hát dân gian "Lí ngựa ô" được nhiều người biết đến.)
  • Hát lí là một nét văn hóa đặc sắc của miền Trung. (Thể loại hát dân gian "lí" là nét văn hóa độc đáo của miền Trung.)

• Danh từ (cây thiên lí):

  • Hoa lí thơm ngát cả góc vườn. (Hoa của cây thiên lí tỏa hương thơm khắp vườn.)
  • Giàn lí trước nhà cho bóng mát. (Giàn cây thiên lí trước nhà tạo bóng râm.)

• Danh từ (chức vụ):

  • Ông lí là người có uy tín trong làng. (Người giữ chức lí trưởng có uy tín trong làng.)
  • Chức lí thời xưa rất quan trọng. (Chức vụ lí trưởng thời phong kiến có vai trò lớn.)

• Tính từ:

  • Lời nói ấy rất lí. (Lời nói đó hợp lý, có căn cứ.)

Các cách sử dụng nâng cao

• "có lí": hợp lý, đúng đắn.

  • Anh ta đưa ra lập luận có lí. (Anh ta đưa ra lập luận hợp lý.)

• "lí lẽ": những điều dùng để thuyết phục, giải thích.

  • Cô ấy dùng lí lẽ sắc bén để bảo vệ quan điểm. (Cô ấy dùng những luận điểm thuyết phục để bảo vệ ý kiến.)

• "lí sự": lý lẽ, thường mang nghĩa tranh cãi.

  • Đừng lí sự với người lớn. (Đừng tranh cãi lý lẽ với người lớn tuổi.)

Biến thể và từ gần giống

• Lý (danh từ): biến thể chính tả phổ biến của "lí" (thường dùng trong văn viết).

  • Lý do: nguyên nhân, cớ.
  • Hợp lý: đúng với lẽ phải.

• Lẽ (danh từ): điều đúng đắn, lý lẽ tự nhiên.

  • Lẽ thường: điều hiển nhiên.

Từ đồng nghĩa

• Lẽ phải: điều đúng đắn, công bằng.
• Đạo lý: nguyên tắc sống đúng đắn.
• Cớ: lý do, nguyên nhân (thường dùng trong văn nói).

Thành ngữ liên quan

• Có lí có tình: vừa hợp lý vừa hợp tình cảm.

  • Quyết định ấy có lí có tình. (Quyết định đó vừa đúng lẽ phải vừa phù hợp tình cảm.)

• Lí sự cùn: tranh cãi không có căn cứ, thiếu lý lẽ.

  • Anh ta chỉ toàn lí sự cùn. (Anh ta chỉ tranh cãi vô lý.)