Định nghĩa

1. Danh từ:
   • Người phụ nữ sinh thành và nuôi dưỡng con cái, trong quan hệ với con: Từ dùng để gọi, xưng hô hoặc chỉ người mẹ ruột của mình.
   • Con vật cái đã sinh ra con: Dùng để chỉ con vật mẹ trong thế giới động vật.
   • (Nghĩa mở rộng) Người phụ nữ có phẩm chất, vai trò đáng kính như một người mẹ: Thường dùng trong các cụm danh từ chỉ danh hiệu, biểu tượng.
   • (Nghĩa ẩn dụ) Cái gốc, nguồn gốc sinh ra hoặc làm phát sinh những cái khác: Thường dùng trong lĩnh vực kinh tế, xã hội.

Ví dụ sử dụng

• Danh từ (nghĩa gốc):
  • Mẹ tôi là giáo viên. (Chỉ người mẹ ruột.)
  • Đàn lợn con đang bú mẹ. (Chỉ con vật cái đã sinh ra con.)
• Danh từ (nghĩa mở rộng):
  • Cô ấy được vinh danh là Mẹ Việt Nam anh hùng. (Chỉ người phụ nữ có công lao, phẩm chất đáng kính trọng như mẹ.)
• Danh từ (nghĩa ẩn dụ):
  • Vốn mẹ đẻ ra lãi con. (Chỉ nguồn vốn gốc sinh ra lợi nhuận.)

Các cách sử dụng nâng cao

• "mẹ tròn con vuông": Thành ngữ chúc phụ nữ sinh nở thuận lợi, mẹ và con đều khỏe mạnh.
  • Cầu mong cho chị ấy mẹ tròn con vuông.
• "mẹ hát con khen hay": Thành ngữ chỉ việc con cái thường ca ngợi, ủng hộ ý kiến của cha mẹ mình, hoặc chỉ sự thiên vị.
  • Ở nhà thì mẹ hát con khen hay, ra ngoài mới biết đúng sai.
• "bên cha cũng kính bên mẹ cũng vái": Thành ngữ chỉ cách cư xử khéo léo, biết tôn trọng và giữ gìn hòa khí với cả hai phía.

Biến thể và từ gần giống

• Má (dt., phương ngữ Nam Bộ): Từ đồng nghĩa, cùng chỉ người mẹ.
  • Má tôi dặn phải về sớm.
• U (dt., phương ngữ Bắc Trung Bộ, một số vùng Bắc Bộ): Từ đồng nghĩa, cùng chỉ người mẹ.
  • U ơi, con đã về!
• Bu (dt., phương ngữ một số dân tộc thiểu số, vùng Tây Nguyên): Từ đồng nghĩa, cùng chỉ người mẹ.
• Bầm (dt., từ cổ, thơ ca): Từ chỉ mẹ, mang sắc thái trìu mến, thân thương.
  • Bầm ơi có rét không bầm?
• Mạ (dt., phương ngữ miền Trung): Từ đồng nghĩa, cùng chỉ người mẹ.
• Mế (dt., phương ngữ một số vùng dân tộc thiểu số phía Bắc): Từ đồng nghĩa, cùng chỉ người mẹ.

Từ đồng nghĩa

• Mẫu thân (dt., từ Hán Việt, trang trọng): Mẹ.
• Thân mẫu (dt., từ Hán Việt, trang trọng): Mẹ ruột của mình.
• Nương thân (dt., từ cổ, thơ ca): Mẹ.

Từ trái nghĩa

• Cha (dt.): Người đàn ông sinh thành ra con.
• Bố (dt.): Từ đồng nghĩa với "cha".
• Ba (dt., phương ngữ): Từ đồng nghĩa với "cha".

Thành ngữ liên quan

• Con dại cái mang: Chỉ việc con cái hư hỏng, người mẹ phải chịu trách nhiệm, gánh hậu quả.
• Mẹ dạy thì con khéo, bố dạy thì con khôn: Nhấn mạnh vai trò giáo dục quan trọng của cả cha lẫn mẹ.
• Mẹ già như chuối chín cây: Ví người mẹ già yếu, cần được nâng niu, chăm sóc.

1. dt. 1. Người đàn bà có con, trong quan hệ với con cái: nhớ mẹ gửi thư cho mẹ mẹ thương con. 2. Con vật cái, trực tiếp sinh ra đàn con nào đó: gà con tìm mẹ. 3. Người đàn bà đáng bậc mẹ: người mẹ chiến sĩ. 4. Cái gốc, cái xuất phát những cái khác: lãi mẹ đẻ lãi con.